719 Birinci ve LGS Tartışmaları: İmtihan Güvenliği mi, Eğitim Sisteminin Çarpıklığı mı?

Sınav klasik test teorisiyle hazırlanıyor. Yani imtihanın kolay mı sıkıntı mu olduğu sonuçlardan sonra anlaşılır. Klasik test teorisiyle hazırlanan imtihanların parametreleri küme bağımlıdır. Öteki kümeye uygulandığında parametreler değişebilir. İmtihandan çıkar çıkmaz “çok zordu” diyen herkes, yalnızca ferdî kanaat bildiriyor.

Bu sene husus tahlilleri gösterdi ki imtihan ne çok kolay ne de felaket zordu. Ancak asıl problem burada değil: Türkiye üzere imtihan takıntılı ülkelerde imtihan, eğitim sisteminin özü hâline getirildiği için, çocukların bilgiye nasıl ulaştığı göz gerisi ediliyor. Çocuk imtihana çalışarak mı öğrendi yoksa ailesinin sağladığı toplumsal dayanakla mi başarılı oldu, bunu konuşmuyoruz.

Bir Ölçme Aracı Geçerlilikten Mahrumsa İster Çalın, İster Çalınmasın Adaletsizdir

Geçerlilik ölçme-değerlendirmenin temel kavramıdır. Maksadınız “akademik başarıyı ölçmek”se, o akademik muvaffakiyete hangi yollarla ulaşıldığı da değerlidir.

Bugün Türkiye’de imtihan, yalnızca akademik bilgi değil; gelir seviyesi, ebeveyn eğitimi, kitap sayısı üzere değişkenleri de ölçüyor. Bu nedenle LGS teknik manada geçerli olsa da sosyolojik bağlamda geçerliliği sıfırdır. Üst seviye bilişsel marifetleri ölçtüğünü sav eden LGS, aslında sosyo-ekonomik refah haritası çıkarıyor.

Dahası, fen liselerine çocuk seçiyorsun ancak çocukları din kültürü, toplumsal bilgiler üzere derslerle elemeye çalışıyorsun. Bu nasıl geçerlilik?

719 Birinci Sorun Değil, Sistemin Aynasıdır

Eğer 64 vilayetten 719 birinci çıkıyorsa bu şunu gösteriyor:

✔️ Türkiye’de imtihan “çalışılabilir” bir kod hâline geldi.

✔️ Veliler, okullar, özel kurslar LGS’yi çözmeyi öğrendi.

✔️ Öğrenciler eğitim almadı, imtihan taktiği eğitimi aldı.

Özel okullardan birinci çıkmasının artışı da bunun göstergesi. Bu tablo çocukların başarısı değil; sistemin ekonomik ayrışmasının yansımasıdır.

Diyarbakır’dan 300 Birinci Çıkmadı: Saf Dezenformasyon

Bu yıl tekrar Diyarbakır üzerinden yanlış bir bilgi dolaştı: “Diyarbakır’dan 300 birinci çıkmış.” Hayır, bu türlü bir şey olmadı. Resmi sayılar açık: Türkiye genelinde 719 tam puan alan öğrenci var ve bunlar 64 farklı vilayetten çıkmış. Diyarbakır’dan çıkan birinci sayısı birkaç öğrenciden ibaret.

Bu telaffuz, klasik Türkiye reflekslerinden biri: Muhakkak vilayetler ve okullar üzerinde önyargı üretip imtihan sistemine olan itimadı daha da zedeliyoruz. Gerçek bilgiler ortadayken, çocukların emeğini karalamak çok büyük haksızlık.

İşin daha büyük gerçeği şurada: Birincilerin çoğunluğu özel okuldan çıkıyor. Zira bu çocuklar yıllarca sistematik hazırlandı. Özel okulda okuyan çocuk ilkokuldan itibaren daima deneme imtihanına giriyor, birebir ders alıyor, soru tipleri ezberletiliyor.

Türkiye’de eğitimde fırsat eşitliği çoktan çöktü. İmtihan, ne yazık ki fırsat eşitsizliğinin bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor. Bu kadar birinci çıkmasının sebebi soru çalınması değil; zenginle yoksul ortasındaki uçurum.

Bakanlık Nihayet Çok Zorluk Takıntısını Bırakmış Görünüyor

Bir hoş gelişme: Bakanlık yıllardır yaptığı o “her soruyu güç yapalım da elemeye oynayalım” takıntısından biraz sıyrılmış. İmtihan bu yıl daha adil ayarlanmış, birkaç seçici soruyla asıl fark yaratılmış.

Ölçme bilimi ne diyor? İmtihan, öğrencinin bilgiyi anlamasını ölçmeli, boğup yıldırmamalı. Bu yılın sınavı, “zor yapalım da çocuklar sürünsün” devrinden biraz daha uzaklaşmış üzere duruyor. Bu hakikat bir adım.

LGS Artık Bir Kod: Çocuklar Küçük Yaştan Sisteme Gömülüyor

Şunu unutmayalım: Bu imtihana giren çocuklar 2018’de ikinci sınıftaydı. Tüm eğitim hayatlarını LGS odaklı geçirdiler. Veliler, öğretmenler, okullar yıllarca bu çocukları imtihan için kodladı. İmtihan kodları, çalışma sistematiği artık çözülmüş durumda.

Bu koşullarda yüksek birinci sayısı şaşırtan değil, olağan. Çocuklarımız eğitim görmüyor; “LGS performansına nazaran şekillenen bir hayat” yaşıyor.

Adını Ne Koyarsan Koy, İmtihan Sınavdır!

Bu ülkede yıllarca şunu dinledik:

• “Sınavı güzelleştirelim.”

• “Sınavın ismini değiştirelim.”

• “Sınava not, aktiflik de ekleyelim.”

Ama ölçme biliminin karşılığı nettir: Sıralama yapıldığı sürece toplumsal dayanak değişkenleri kazananı belirler. LGS’yi kaldır TEOG yap, TEOG’u kaldır öbür bir şey yap; sonuç değişmez. İmtihan varsa çocuklar ailenin imkânları kadar başarılı olabilir.

Ben yıllardır söylüyorum, Onedio’daki yazımda da açıkça ifade ettim: Bu ülkede sınavı kaldırmak teknik olarak mümkün, siyasi irade isterse yarın kaldırabilir. Nasıl?

✅ 2026-2027 prestijiyle kademeli imtihansız geçiş ilan edilmeli.

✅ Üst seviye fen, toplumsal bilimler üzere okullar ARGEM/BİLSEM sistemiyle farklı tutulmalı.

✅ Başka tüm Anadolu ve proje okulları “akademik lise” çatısında yine organize edilmeli.

✅ Meslek liseleri kampüsleşmeli, memlekete nazaran uzmanlaşmalı, istihdamla desteklenmeli.

✅ Mahalle liseleri kampüsleşmeli, rekabet ve fırsat adaleti sağlanmalı.

✅ Büyük iştirakli çalıştaylarla dönüşüm sosyolojik açıdan tartışılmalı.

Asıl konuşulması gereken sorular maalesef yeniden gündemin dışına itildi. Bu ülkede çocukları imtihan yarışıyla tüketip sonra muvaffakiyetlerini itibarsızlaştırmak moda haline geldi. Halbuki gerçek tartışma şu olmalı:

• ❓ Senin bu kadar birinciyi hak ettiği eğitim kurumlarına yerleştirecek altyapın var mı? İmtihan başarıyı ölçüyor ancak sonrasında çocuklara ne sunuyorsun?

• ❓ Yalnızca bir yanlış yaparak tam puanı kaçıran binlerce çocuk ne olacak? Üç-dört yanlış yapan lakin yıllarca emeğini ortaya koyan çocukların mukadderatı nasıl şekillenecek?

• ❓ Nitelikli liseler ortasındaki uçurum hâlâ kapanmadıysa, bu imtihan nitekim adil mi? Yoksa âlâ liseler yalnızca özel okul mezunlarının mı hakkı haline geldi?

• ❓ İmtihan baskısının yarattığı sosyo-psikolojik travmaya dair hangi somut tahlilin var?

Türkiye imtihanlarını konuşmaya devam edecek fakat görünen o ki yeniden yanlış yerden konuşacak. “Çalındı mı, çalınmadı mı?” tartışmalarıyla temel sıkıntıyı yeniden kaçıracağız: Eğitimin özünü, fırsat eşitliğini, çocukların güzel bir hayat hakkını konuşmayacağız.

Velhasıl tekrar eğitimi siyasi arbedelerin gereci yapan bir ülkenin tablosuyla karşı karşıyayız. Sınavı bir toplumsal elemeye, sınıf ayrışmasına çeviren bu sistemle nereye varılır, açıkçası umutlu değilim.

Bu tartışma “soru çalındı mı” tartışması değil. İmtihan sonuçları toplumsal sınıf haritasıdır. Düzgün imtihanla makûs eğitim sistemi süslenmez. Çocuklar imtihanda değil eğitimde başarılı olmalı. Türkiye’de sınavı kaldırmak teknik olarak çok mümkün fakat tercih edilmiyor. Neden? Zira imtihanlar, sistemin işleyişteki eşitsizliklerini kapatan kolay bir metot. İmtihansız sistem ise gerçek problemleri görünür kılar.

Ve evet: Türkiye isterse imtihansız bir sisteme geçebilir, kâfi ki siyasi irade olsun.