Günümüz dünyasına bir bakalım. Ekonomik eşitsizlikler, istihdam sorunu, otomasyon artışı… Bunlar ve kaçları nedeni ile temel gelir fikri ortaya atılıyor. Pekala, nedir bu temel gelir? Şart aranmadan her bireye muhakkak bir ölçü gelir sağlanmasından bahsediyoruz!
Bazı beşerler için bu fikir ekonomik rahatlamanın ve toplumsal adaletin bir anahtarı. Ancak kimileri ise üretken olmanın önüne geçeceğini belirtiyor. Gelin, biraz daha ayrıntıya inerek temel gelir sisteminin nasıl işleyeceğine bakalım!
1. Tüketim boyutu ile ele alalım. Temel gelir tüketim harcamalarını nasıl tesirler?
Temel gelir sistemi ile birlikte bireylerin eline her ay nizamlı olarak bir ölçü para geçecek. Tabi bu durum kendini birinci tüketimde gösterir… Düşük gelirli bölümlere ulaşan bu para ile direkt gereksinimler tamamlanır. Lokal iktisada giriş yaparlar. Böylelikle esnaf daha çok kazanır, küçük işletmeler ise canlanmaya başlar. Ama yapay zeka minik bir ikazda bulunuyor. Bu harcamalar ithalata yönelir ise dış ticaret istikrarının sarsılmasına neden olabilir. Bu yüzden temel gelirin ekonomik tesiri hem eserlere hem de eserlerin nereden tedarik ettiğine bağlı olarak değişir.
2. Her beşere aşikâr bir ölçü para… Çalışma motivasyonuna ne olacak?
En çok tartışılan noktası burası. İnsanların artık çalışmak istemeyeceği fikrini doğurur. Kimi eleştirmenler temel gelir alan insanların iş gücünden uzaklaşacağını belirtiyor. Lakin deneylere baktığımız vakit insanların temel muhtaçlıklarını karşılamak onların daha yaratıcı ve manalı işler yapmasını sağlıyor! Çalışmaktan vazgeçmek yerine kendini daha fazla gösterebileceği hem nitelikli hem de istekli işlerde bulunmayı tercih ediyorlar. Yani temel gelir tembelleşmeyi beraberinde getirmez. Özgür bir alan oluşturur. Tabi yapay zeka bu noktada kültürel farklılıklara ve ekonomik şartlara parmak basıyor. Bu tesirler temel gelir sisteminin nasıl işleyeceğini değiştirebilir.
3. Küçük ve orta seviyedeki işletmeler bu durumdan nasıl etkilecek?
Temel gelir ile birlikte tüketim gücü artar demiştik. Bu yüzden küçük ve orta seviyedeki işletmelerin müşteri sayısı yükselebilir. Bir de beşerler daha fazla risk alarak teşebbüsçü ruhunu ortaya koymaya başlayabilir. Yani küçük işletmeler kurma periyodu başlayabilir. Neden mi? Zira temel gelir bir teminat olur. Tabi yeniden yapay zeka bize bir ihtarda bulunuyor. Temel gelire ek olarak maaş talep edilme olayları olabilir. Bu nedenle patronlar açısından da maliyetler artabilir.
4. Pekala, devlet bütçesi bu geliri nasıl karşılayacak?
Temel gelir için devasa bir bütçe gerekmez mi? Evet. Karbon vergisi, robot vergisi, lüks tüketim vergisi… Bunlar üzere yeni kalemler konuşuluyor. Hem halkın dayanağı olmalı hem de milletlerarası bir koordinenin kurulması gerekiyor. Yani temel gelir ekonomik bir sistem olarak görülse de tıpkı vakitte siyasi bir meydan okumadır diyebilir.
5. Yoksulluk ile savaşmak için tesirli bir araç olabilir mi?
Kayıt dışı çalışanlar, konut bayanları, göçmenler üzere kümeler da temel gelire ulabilir. Klasik toplumsal yardım anlayışı ile kıyaslandığında daha kapsayıcı olduğunu görüyoruz. Yoksulluk hududunun üzerinde bir gelir sağlanır ise temel muhtaçlıklar rahatça karşılanır ve bireyler insanca bir hayat sürmeye başlar. Böylelikle cürüm oranlarında, kronik rahatsızlıklarda ve eğitimdeki eşitsizliklerde azalmalar yaşanmaya başlar. Hülasa temel gelir toplumsal adaletin temellerini güçlendirebilir.
6. Tüketimi artıracak ise fiyatlar uçmaz mı?
Tüm bireylerin elinde harcayabileceği ölçüde para alacak. Haliyle tüketim artar, fiyatlar da üst çekilmeye başlar. Temel gelir sisteminde en çok korkulan senaryolardan biridir bu. Ama üretim kapasitesi ve piyasa esnekliğine bağlı olarak değişebilir. Üretimi artırarak rekabeti müdafaaya devam ettirmek dengeyi sağlar. Birebir vakitte başlarda fiyat artışları olabilir, piyasa yeni nizama alıştıktan sonra tekrar istikrarlı bir hal alabilir. Bu noktada temel gelir enflasyona neden olur demek yerine, hangi koşullarda enflasyon oluşturur demek daha mantıklı.
7. Artık beşere yoğunlaşalım. Bizim rollerimiz ne olacak, münasebetler nasıl değişecek?
İnsanların toplumsal pozisyonu ne iş yaptıklarına nazaran belirlenir. Temel gelir sistemi ile birlikte insanların çalışma mecburiliği ortadan kalıyor ise toplum içindeki rolleri de yine tanımlanmaya başlar. Toplumsal hiyerarşinin yatay hale gelmesini sağlayabilir ve dayanışmayı artırabilir. Sanat, gönüllülük üzere karşılığı çok olmayan lakin bedelli işlere eğilim oluşur. Yani sistem yalnızca iktisat değil, toplumsal bağları de dönüştürür.
