Her ay haberlerde gördüğümüz “Aylık enflasyon şu kadar, yıllık enflasyon bu kadar” datalarını okuduğumuzda birçoğumuzun aklında tek bir şey beliriyor: “Ama ben bunu hiç bu türlü hissetmiyorum!” Market alışverişine çıkınca, kira ödeyince, dışarıda bir kahve içince cebimizden çıkan para güya anlatılan sayıların çok daha üzerinde üzere geliyor. Pekala bu fark nereden kaynaklanıyor? Nitekim bir yanlış mı var, yoksa sorun bizim algımız mı? Gel birlikte anlamaya çalışalım.
Öncelikle şunu bilmekte yarar var: TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), enflasyon bilgilerini belli bir yolla, epeyce teknik bir hesaplamayla oluşturuyor.
Bu hesaplama yapılırken “ortalama bir hane” baz alınarak harcama kalemleri belirleniyor. Yani bu sepette besinden giysiye, ulaşımdan cümbüşe kadar yüzlerce eser yer alıyor. Ancak burada değerli bir ayrıntı var: Kimse o “ortalama haneye” tam olarak uymuyor. Kiminin harcamalarının büyük kısmı kiraya ve besine giderken, bir oburu için ulaşıma ya da çocukların okul masraflarına gidiyor. Yani senin sepetinle açıklanan sepet tıpkı olmayınca, hissettiğin enflasyon da doğal olarak farklı oluyor.
Bir başka değerli nokta ise şu: Kimi kalemlerdeki fiyat artışı hayatımıza daha sert tesir ediyor.
Mesela teknolojik eserlerin ya da mesken eşyalarının fiyatı artsa bile, her ay bu eserlerden almıyoruz. Lakin süt, ekmek, peynir üzere temel besin eserlerine gelen artırımlar çabucak fark ediliyor zira bunlar neredeyse her gün cebimizden çıkan parayla direkt temaslı. Hatta bazen fiyatlar birebir kalsa bile eserlerin gramajı azalıyor ve biz tekrar birebir paraya daha az eser alıyoruz. Bu da “gizli enflasyon” üzere hissettirebiliyor.
Kira konusu da başka bir sorun.
Yani mesela 5 yıldır tıpkı meskende oturan biri kira olarak daha düşük bir meblağ ödüyor olabilir, ve bu da ortalamaya yansıyor. Lakin son 1-2 yılda konut değiştiren ya da yeni bir kira kontratı yapan biri için durum farklı. Büyük kentlerdeki kiralar neredeyse uçmuş durumda ve bu artış, hissedilen enflasyonu önemli formda etkiliyor. TÜİK’in bilgilerinde bu fark çabucak görülmüyor zira sistem biraz daha yavaş reaksiyon veriyor.
Zamların suratına da değinmeden olmaz.
Şöyle bir düşün: fiyatlar ekseriyetle zamlanınca çabucak artıyor fakat düştüğünde bu değişim çok daha yavaş ve sonlu oluyor. Yani ruhsal olarak biz fiyat artışlarını daha çok fark ediyoruz. Bir eser zamlandığında çabucak hissediliyor ancak indirime girdiğinde, hele ki çok az bir ölçüde düştüyse, pek dikkatimizi çekmiyor. Bu da ‘her şey daima pahalanıyor’ hissini güçlendiriyor.
Bir de işin medya boyutu var natürel.
Son yıllarda toplumsal medyada paylaşılan “bir poşet 1500 TL tuttu” ya da “bu paraya artık yalnızca iki kesim alabiliyorum” üzere içerikler, insanların algısını direkt etkiliyor. Bu paylaşımlar gerçek tecrübelere dayansa da bazen en uç örnekleri gösterdiği için, genel fiyat artışına dair algımızı daha dramatik hale getirebiliyor. Bilhassa besin ve kira üzere kalemlerde bu tesir daha da besbelli.
İşin bir diğer boyutu da beklentiyle ilgili.
Yani birtakım periyotlarda beşerler fiyatların daha da artacağına dair bir beklentiye giriyor. Bu da aslında enflasyon algısını değiştiriyor. Şimdi artırım gelmemiş bile olsa, “nasıl olsa gelecek” diyerek bir eseri değerli algılamaya başlıyoruz. Bu tıp ruhsal etkenler de gerçek enflasyonla hissettiğimiz enflasyon ortasında fark yaratıyor.
Tüm bunların yanında şunu da unutmamak lazım: TÜİK’in açıkladığı bilgiler makul bir standarda nazaran ve uzun vadeli kıyaslamalar için yapılıyor.
Yani bu bilgiler yalnızca bugünün değil, tıpkı vakitte geçmişin ve geleceğin planlamasında da kullanılıyor. İktisat siyasetleri, maaş artışları, teşvikler üzere birçok şey bu bilgilere dayanarak şekilleniyor. Bu yüzden bilgilerde bir “duygu” değil, teknik bir sistem kelam konusu.
Sonuç olarak resmi enflasyonla hissedilen enflasyon ortasındaki fark, bir tarafın gerçek başkasının yanlış olduğu manasına gelmiyor.
Sadece biri teknik, oburu ferdi ve duygusal. Senin hissettiğin enflasyon büsbütün senin yaşadıkların, harcadığın yerler ve bütçe planınla ilgili. TÜİK’in açıkladığı enflasyon ise ülke genelindeki ortalama tabloyu anlatıyor. Yani aslında ikisi de hakikat, yalnızca bakış açıları farklı.
